Nowotwory głowy i szyi należą do najbardziej wymagających schorzeń leczonych chirurgicznie. Obejmują nowotwory rozwijające się m.in. w obrębie jamy ustnej, gardła, krtani, nosa, zatok przynosowych oraz ślinianek. Operacje wykonywane są w sąsiedztwie struktur odpowiedzialnych za oddychanie, mowę, połykanie czy mimikę twarzy, dlatego wymagają wyjątkowej precyzji i starannego planowania.
Współczesna chirurgia onkologiczna stawia przed zespołami operacyjnymi podwójne wyzwanie – skuteczne usunięcie nowotworu przy jednoczesnym zachowaniu możliwie najlepszej jakości życia pacjenta. W realizacji tego celu kluczową rolę odgrywa mikrochirurgia rekonstrukcyjna.
Radykalność leczenia pozostaje najważniejsza
Podstawowym celem leczenia chirurgicznego jest całkowite usunięcie nowotworu z odpowiednim marginesem zdrowych tkanek (resekcja R0). Liczne badania potwierdzają, że uzyskanie ujemnych marginesów chirurgicznych jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na ryzyko nawrotu choroby oraz długoterminowe przeżycie pacjentów.
Jednocześnie rozległe resekcje mogą prowadzić do znacznych ubytków tkanek, które wpływają nie tylko na wygląd pacjenta, ale również na podstawowe funkcje życiowe, takie jak oddychanie, przyjmowanie pokarmów czy komunikacja.
Dlatego współczesna chirurgia głowy i szyi coraz częściej łączy leczenie onkologiczne z natychmiastową rekonstrukcją.
Rekonstrukcja z wykorzystaniem wolnych płatów
Największy postęp w chirurgii rekonstrukcyjnej przyniosło zastosowanie wolnych płatów tkankowych.
Technika ta polega na pobraniu fragmentu skóry, tkanki podskórnej, mięśnia lub kości z innej części ciała, a następnie przeniesieniu go do miejsca po usuniętym nowotworze. Aby przeszczepiona tkanka mogła prawidłowo funkcjonować, konieczne jest wykonanie mikrochirurgicznych zespoleń naczyń krwionośnych o średnicy często wynoszącej zaledwie 1–3 mm.
Do najczęściej wykorzystywanych płatów należą między innymi:
- płat strzałkowy (fibula free flap) – stosowany w rekonstrukcji żuchwy,
- płat przedramienny (radial forearm free flap),
- płat anterolateral thigh (ALT),
- płat z mięśnia prostego brzucha lub płat DIEP w wybranych rekonstrukcjach.
Techniki mikrochirurgiczne umożliwiają odtworzenie nie tylko objętości tkanek, ale również funkcji narządów odpowiedzialnych za mowę, połykanie czy żucie.
Mikrochirurgia poprawia wyniki leczenia
Rozwój mikrochirurgii sprawił, że możliwe stało się wykonywanie bardziej radykalnych resekcji nowotworów bez rezygnacji z późniejszej rekonstrukcji.
W licznych badaniach wykazano, że zastosowanie wolnych płatów pozwala osiągać:
- wysoką skuteczność rekonstrukcji,
- poprawę funkcji połykania,
- lepsze wyniki rehabilitacji mowy,
- szybszy powrót do samodzielnego funkcjonowania,
- poprawę jakości życia ocenianej przez pacjentów.
Dzięki temu coraz większa liczba chorych może wrócić do codziennych aktywności oraz życia zawodowego po zakończeniu leczenia.
Coraz większa rola chirurgii robotycznej
Równolegle rozwijają się techniki małoinwazyjne, w tym chirurgia robotyczna.
W wybranych przypadkach nowotworów gardła środkowego, nasady języka czy krtani możliwe jest zastosowanie przezustnej chirurgii robotycznej (Transoral Robotic Surgery – TORS), która pozwala usunąć zmianę nowotworową bez wykonywania rozległych cięć zewnętrznych.
Badania wskazują, że odpowiednio kwalifikowani pacjenci mogą odnieść korzyści w postaci:
- mniejszego urazu operacyjnego,
- krótszej hospitalizacji,
- szybszego powrotu do przyjmowania pokarmów,
- lepszego zachowania funkcji mowy i połykania,
- ograniczenia wybranych powikłań pooperacyjnych.
Należy jednak podkreślić, że wybór metody leczenia zawsze zależy od lokalizacji i zaawansowania nowotworu oraz powinien być podejmowany przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów.
Przyszłość należy do precyzyjnej chirurgii
Kolejnym etapem rozwoju jest wykorzystanie robotyki również w mikrochirurgii rekonstrukcyjnej. Platformy wspomagające mikrochirurgię umożliwiają wykonywanie niezwykle precyzyjnych zespoleń naczyń oraz nerwów dzięki eliminacji fizjologicznego drżenia rąk operatora i skalowaniu ruchów.
Choć technologie te są obecnie wdrażane w wyspecjalizowanych ośrodkach i nadal podlegają ocenie klinicznej, pierwsze doświadczenia wskazują na ich potencjał w rekonstrukcjach wymagających wyjątkowej precyzji, również u pacjentów z nowotworami głowy i szyi.
Leczenie to nie tylko usunięcie nowotworu
Nowoczesna chirurgia głowy i szyi coraz częściej koncentruje się nie tylko na skuteczności onkologicznej, ale również na długoterminowym funkcjonowaniu pacjenta. Możliwość swobodnego oddychania, mówienia, jedzenia czy powrotu do aktywności społecznej ma ogromny wpływ na jakość życia po zakończeniu leczenia.
Mikrochirurgia rekonstrukcyjna stała się integralnym elementem kompleksowej terapii nowotworów głowy i szyi. W połączeniu z rozwojem technik małoinwazyjnych oraz robotyki pozwala ona osiągać coraz lepsze wyniki zarówno pod względem onkologicznym, jak i funkcjonalnym, oferując pacjentom większą szansę na powrót do normalnego życia.
Piśmiennictwo:
- NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Head and Neck Cancers. National Comprehensive Cancer Network. Aktualna wersja: https://kom.nio.gov.pl/uploads/attachments/60410f16518712ef178437b573a629ee84807/wytyczne-postepowania-diagnostyczno-terapuetycznego-w-nowotworach-glowy-i-szyi-adaptacja-nccn-2-2025-en.pdf
- Machiels JP, René Leemans C, Golusinski W, et al. ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up of head and neck cancers. Annals of Oncology. 2020. https://www.esmo.org/guidelines/esmo-clinical-practice-guidelines-head-and-neck-cancers
- Cannady SB, Hatten KM, Bur AM, et al. Free tissue transfer for head and neck reconstruction: a contemporary review. JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery. Publikacje przeglądowe. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24994489/
- Spille J, Wiltfang J, Wieker H., Head and neck free flap reconstruction: A prospective case series with the Symani® surgical system, Journal of Cranio-Maxillofacial Surgery. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40908206/
- Sorenson TJ i wsp. , Symani-Assisted Microsurgery in Head and Neck Reconstruction: A Systematic Review and Pooled Analysis, Microsurgery. 2026. https://www.researchgate.net/publication/408418203_Symani-Assisted_Microsurgery_in_Head_and_Neck_Reconstruction_A_Systematic_Review_of_Indications_Techniques_and_Pooled_Analysis_of_Clinical_Outcomes
- Beier JP i wsp., First Series of Free Flap Reconstruction Using a Dedicated Robotic System in a Multidisciplinary Microsurgical Center, Plastic and Reconstructive Surgery Global Open.2023, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37681064/
